Kan een oorlog vandaag voorkomen worden?

🔊

Wie de huidige geopolitieke situatie bekijkt, kan moeilijk om een gevoel van déjà vu heen. Grote machten positioneren zich opnieuw tegenover elkaar, economische spanningen nemen toe, en retoriek wordt scherper. Tegelijk blijft er een wijdverspreide overtuiging bestaan dat een grootschalige oorlog onwaarschijnlijk is. Precies dat spanningsveld — tussen oplopende risico’s en collectieve geruststelling — maakt de vergelijking met de periode voor de wereldoorlogen zo relevant.

De vraag is niet of de geschiedenis zich letterlijk herhaalt. Dat doet ze nooit. De vraag is of de onderliggende patronen herkenbaar zijn, en zo ja, of we bereid zijn ze ernstig te nemen.

Geopolitieke verschuivingen: van unipolaire naar multipolaire wereld

Na het einde van de Koude Oorlog ontstond een relatief stabiele wereldorde waarin de Verenigde Staten de dominante macht waren. Die unipolaire fase lijkt vandaag voorbij. China heeft zich ontwikkeld tot een economische en militaire grootmacht, Rusland probeert zijn invloedssfeer te herstellen, en ook regionale spelers zoals India en Turkije eisen een grotere rol op.

Volgens politicoloog Graham Allison vertonen de spanningen tussen de Verenigde Staten en China kenmerken van wat hij de “Thucydides-val” noemt (Destined for War, 2017): wanneer een opkomende macht een gevestigde macht uitdaagt, neemt de kans op conflict aanzienlijk toe. Historische analyses tonen dat dit patroon in veel gevallen tot oorlog heeft geleid, hoewel het geen onvermijdelijk mechanisme is.

Deze verschuiving naar een multipolaire wereld creëert onzekerheid. Machtsevenwichten zijn minder stabiel, en regels die vroeger vanzelfsprekend leken, worden in vraag gesteld. Dat was ook het geval in de periode voor de Eerste Wereldoorlog, toen het Europese machtssysteem onder druk kwam te staan.

Economische verwevenheid: garantie voor vrede of bron van conflict?

Een vaak gehoorde stelling is dat economische globalisering oorlog minder waarschijnlijk maakt. Landen die sterk met elkaar verweven zijn, hebben immers veel te verliezen. Deze redenering was echter ook aanwezig voor 1914. Econoom Norman Angell stelde in The Great Illusion (1909) dat oorlog economisch irrationeel was geworden en daarom onwaarschijnlijk. Enkele jaren later brak de Eerste Wereldoorlog uit.

Vandaag is de wereldeconomie nog veel sterker geïntegreerd. Toch zien we toenemende spanningen rond handel, technologie en grondstoffen. De handelsconflicten tussen de Verenigde Staten en China, evenals de strategische afhankelijkheid van zeldzame grondstoffen, tonen aan dat economische verwevenheid ook een bron van rivaliteit kan zijn.

Volgens studies van het International Monetary Fund en de Wereldbank leidt economische interdependentie niet automatisch tot vrede, maar kan ze juist spanningen verhogen wanneer landen afhankelijk worden van elkaar op kritieke domeinen. Wat eerst een stabiliserende factor leek, kan in tijden van conflict worden ingezet als drukmiddel.

Demografie: een stille, maar bepalende factor

Demografische evoluties spelen een minder zichtbare, maar cruciale rol. In veel westerse landen vergrijst de bevolking, terwijl in delen van Afrika en het Midden-Oosten een sterke bevolkingsgroei plaatsvindt. Deze asymmetrie creëert migratiedruk, economische spanningen en politieke onzekerheid.

Onderzoek van de Verenigde Naties en demografen zoals Gunnar Heinsohn suggereert dat grote groepen jonge mannen zonder perspectief een verhoogd risico vormen voor instabiliteit en conflict. Dit fenomeen, eerder beschreven als een “youth bulge”, is vandaag duidelijk zichtbaar in verschillende regio’s.

Tegelijk leidt vergrijzing in andere delen van de wereld tot een andere vorm van spanning. Economieën komen onder druk te staan, sociale systemen worden zwaarder belast en politieke keuzes worden defensiever. Dit kan leiden tot een meer naar binnen gerichte politiek, waarin samenwerking plaatsmaakt voor bescherming van nationale belangen.

Nationalisme en identiteit: opnieuw in opmars

Een van de meest opvallende parallellen met het verleden is de heropleving van nationalisme. In verschillende landen zien we een sterke nadruk op nationale identiteit, vaak gekoppeld aan het idee van bedreiging door externe invloeden. Deze evolutie is zichtbaar in zowel westerse democratieën als autoritaire regimes.

Volgens politicoloog Benedict Anderson (Imagined Communities, 1983) is nationalisme gebaseerd op het idee van een gedeelde, maar geconstrueerde identiteit. In tijden van onzekerheid wordt deze identiteit vaak versterkt, omdat ze houvast biedt. Het probleem ontstaat wanneer deze identiteit exclusief wordt, en andere groepen als bedreiging worden gezien.

Religie speelt in sommige hedendaagse conflicten opnieuw een meer uitgesproken rol dan in de wereldoorlogen. Ze fungeert vaak als versterker van bestaande spanningen, eerder dan als primaire oorzaak. Toch kan ze conflicten verdiepen doordat ze een morele dimensie toevoegt die moeilijk te relativeren is.

De rol van technologie: versnelling en vervorming

Een belangrijk verschil met het verleden is de rol van technologie, en in het bijzonder van digitale media. Waar propaganda vroeger via gecentraliseerde kanalen werd verspreid, gebeurt dit vandaag gedecentraliseerd en in real time.

Onderzoek van Vosoughi, Roy en Aral (2018) toont aan dat valse informatie zich sneller verspreidt dan correcte informatie op sociale media. Dit heeft directe gevolgen voor geopolitiek. Narratieven kunnen sneller ontstaan, radicaliseren en polariseren.

Daarnaast maakt technologie nieuwe vormen van conflict mogelijk. Cyberaanvallen, informatieoorlog en economische sabotage vormen een grijze zone tussen vrede en oorlog. Hierdoor wordt het moeilijker om duidelijke grenzen te trekken, wat op zijn beurt het risico op escalatie verhoogt.

De illusie van controle: “zo’n vaart zal het wel niet lopen”

Een van de meest hardnekkige patronen is psychologisch van aard. In de aanloop naar beide wereldoorlogen was er een breed gedeelde overtuiging dat een groot conflict onwaarschijnlijk was. Vandaag zien we een gelijkaardige houding.

Dit fenomeen kan verklaard worden door cognitieve biases. De normaliteitsbias zorgt ervoor dat mensen de kans op rampen systematisch onderschatten. De optimism bias leidt tot de overtuiging dat negatieve gebeurtenissen anderen zullen treffen, maar niet onszelf. Deze mechanismen zijn uitvoerig onderzocht in de psychologie, onder meer door Kahneman en Tversky (1979).

Wat dit bijzonder problematisch maakt, is dat deze biases niet alleen individuen beïnvloeden, maar ook beleidsmakers. Wanneer risico’s systematisch worden onderschat, worden noodzakelijke maatregelen te laat genomen.

De massa: tussen polarisatie en passiviteit

Net zoals in het verleden speelt de massa een cruciale rol. Vandaag zien we een paradoxale combinatie van sterke polarisatie en gelijktijdige passiviteit. Mensen nemen uitgesproken standpunten in, maar blijven vaak op afstand van de daadwerkelijke gevolgen.

Sociale media versterken dit effect. Ze creëren echo chambers waarin overtuigingen worden bevestigd en tegenargumenten verdwijnen. Dit leidt tot een verscherping van standpunten zonder dat er noodzakelijk een diepere analyse plaatsvindt.

Tegelijk blijft een groot deel van de bevolking relatief onverschillig. Conflicten worden gezien als ver weg of abstract, tot ze plots zeer concreet worden. Dit patroon is historisch herkenbaar en vormt een van de redenen waarom escalaties vaak onverwacht lijken.

Zijn oorlogen dan onvermijdelijk?

De analyse van hedendaagse patronen toont een ongemakkelijke realiteit. Veel van de factoren die in het verleden tot oorlog hebben geleid, zijn vandaag opnieuw aanwezig. Geopolitieke rivaliteit, economische spanningen, demografische druk, nationalisme en psychologische biases vormen samen een potentieel instabiel systeem.

Toch betekent dit niet dat oorlog onvermijdelijk is. Wat wel duidelijk wordt, is dat vrede geen vanzelfsprekende toestand is. Ze vereist voortdurende inspanning, inzicht en vooral het vermogen om patronen te herkennen voordat ze escaleren.

De grootste uitdaging ligt misschien niet in het ontbreken van kennis, maar in het gebrek aan collectieve bereidheid om die kennis ernstig te nemen. Zolang de overtuiging blijft bestaan dat “het zo’n vaart niet zal lopen”, blijft het risico bestaan dat de geschiedenis zich niet herhaalt, maar wel rijmt.